Opinia dotycząca zasadności podjęcia prac archeologicznych przy odkryciu i eksploracji dawnej studni zamkowej znajdującej się na terenie dziedzińca zamku w Golubiu-Dobrzyniu.

            Zamek w Golubiu-Dobrzyniu wzniesiony został w kilku etapach. Pierwszy z nich rozpoczął się na przełomie XIII i XIV wieku, kiedy to wzgórze stało się dogodnym punktem kontroli jednego z brodów rzecznych umożliwiających przeprawę przez rzekę Drwęcę z Królestwa Polskiego do państwa Zakonnego i odwrotnie.

Budowę zainicjował Konrad von Sack, mistrz krajowy pruski. Prowadzono ją do około 1330 roku, kontynuując wznoszenie kolejnych elementów (w tym wież) do początków XV wieku. Istnienie zamku nie miałoby jednak sensu, gdyby nie zapewniono mu dostępu do wody pitnej. Bez niej zdobycie zamku ograniczało się tylko do oczekiwania na wyczerpanie się zapasów wody zgromadzonej w cysternach i beczkach. Zamek zbudowano na bardzo wysokim wzgórzu otoczonym jarami i górującym nad doliną, w której płynęła Drwęca. Takie posadowienie uniemożliwiało korzystanie z jakiegokolwiek zewnętrznego cieku wodnego. Musiała powstać głęboka (kilkadziesiąt metrów głębokości) studnia zaopatrująca zamek w wodę pitną i gospodarczą.

Był to też ważny element systemu obronnego zamku. Niepozorna, jak może się wydawać, studnia zamkowa pozwalała na długotrwałą obronę, dostarczając obrońcom niezbędnej wody. Studnia ta była narażona na zasypanie w momencie zdobycia zamku, bowiem brak dostępu do nieograniczonego źródła wody pitnej całkowicie uniemożliwiał prawidłowe funkcjonowanie całego punktu obrony.

Studnia golubska w swych najgłębszych pokładach może więc kryć oryginalny materiał średniowieczny, wrzucony tam po zdobyciu zamku obleganego przez wojska polskie. Z pewnością odbudowujący zamek rycerze zakonni starali się zapewnić drożność studni.

Po przejściu zamku w ręce polskie król Zygmunt nakazał w 1527 roku Stanisławowi Kostce odbudować zamek przy użyciu cegieł oraz oczyścić zasypaną studnię. Dowodnie więc w XVI wieku studnia była jeszcze drożna. Nie wiadomo, kiedy została zasypana. Nie stało się to zapewne w okresie zamieszkiwania na zamku Anny Wazy. Cezurą może być tu raczej zniszczenie zamku przez Szwedów podczas potopu i prawdopodobnie unieszkodliwienie tego punktu obrony nie tylko poprzez burzenie murów, ale właśnie poprzez pozbawienie przyszłych obrońców dostępu do czystej wody pitnej. Można więc założyć, iż materiał użyty do zasypania studni zawiera kamienne ornamenty pochodzące nie tylko ze średniowiecznych sal zamkowych, ale także z okresu renesansu (np. kafli piecowych czy naczyń użytkowych).

Zniszczenia szwedzkie, które odnotowano w wizytacjach biskupich, spowodowały, iż zamek popadał stopniowo w coraz większą ruinę. Kolejne przebadane wizytacje i opisy kreślące stan zamku nie wspominają o jakiejkolwiek studni zamkowej. Na początku XIX wieku wspomniano jedynie, że w piwnicach zamkowych gromadziła się woda, którą pojono zwierzęta przetrzymywane w pomieszczeniach parteru. Jest to więc pośredni dowód na to, iż nie było studni na dziedzińcu zamkowym. Jej przypuszczalne umiejscowienie zaznaczył na przełomie XIX i XX wieku wybity niemiecki badacz architektury średniowiecznych Prus - Carl Steinbrecht.

Ważną przesłanką dotyczącą studni jest przekaz jednego z dziennikarzy odwiedzających zamek w okresie międzywojennym, który zapisał, że podczas zwiedzana zamku przewodnik opowiadał o głębokiej studni znajdującej się na dziedzińcu, z której mogły rozchodzić się podziemne korytarze prowadzące tajemnym przejściem na zewnątrz zamku. Jeden z takich tuneli prowadzić miał do fary golubskiej. Dziś legenda ta, opowiadana w trakcie eksploracji studni, może stać się niezwykle ważnym elementem poznania dziejów zamku aktywizując wyobraźnię zwiedzających, zachęcając ich także do odwiedzenia miasta, w tym cennego w zabytki kościoła golubskiego. Przejście takie mogło być wykorzystywane nie tylko do niezauważonej ewakuacji, ale mogło umożliwiać sekretne wejście do miasta, jak to miało miejsce podczas zmagań wojny trzynastoletniej, kiedy to pod koniec października 1462 r. 12 rycerzy nocą, w niewyjaśniony sposób dostało się do miasta i otworzyło bramy Odrzychowi Czerwonce.

            Z kulturowego punktu widzenia odkrycie i odkopanie studni jest niezwykle ważne, bez względu na to, czy pozyska się przy tym jakikolwiek materiał zabytkowy (co jest oczywiście wysoce prawdopodobne). Po pierwsze, przeprowadzone zostaną prace archeologiczne na dziedzińcu zamkowym, co pomoże poznać dokładniej dzieje tego miejsca zamku. Zapewne można będzie ujawnić pierwotny poziom dziedzińca, sposób jego łączenia się z murami korpusu oraz pozyskać materiał zabytkowy zachowany poniżej jego poziomu. Po drugie, zrekonstruowany będzie jeden z najważniejszych punktów w przestrzeni wewnętrznej średniowiecznego zamku, który był niezbędny do jego prawidłowego funkcjonowania. Obecnie brak studni w zamku obniża jego wartość szczególnie w oczach zwiedzających, którzy spodziewają się zapoznać ze studnią właśnie na dziedzińcu zamkowym!

Stopniowa eksploracja studni będzie ogólnopolskim wydarzeniem medialnym, które przyciągnie turystów, co przysporzy zamkowi środków na kolejne prace renowacyjne i przede wszystkim pozwoli budować ekspozycje muzealne przyczyniające się do podnoszenia atrakcyjności zamku golubskiego.

Jako wydarzenie trwające dłuższy okres czasu da przewodnikom zamkowym okazję wzbogacenia wiadomości przekazywanych zwiedzającym. Ci ostatni będą mogli przyglądać się pracy archeologów, oglądać wydobyty materiał zabytkowy oraz zapoznać się m.in. z codziennym życiem dawnych mieszkańców zamku w Golubiu-Dobrzyniu. Studnia jest bez wątpienia ważnym punktem każdego założenia zamkowego. Jest niezbędnym elementem zamku średniowiecznego, który skupiał niegdyś wokoło siebie życie gospodarcze, był miejscem szczególnej troski, zapewniał bowiem wodę pitną obrońcom zamku. Dostęp do wody pitnej na wysokim wzgórzu był bardzo istotny, dlatego studnie nie tylko zdobiono pięknymi zadaszeniami, ale należycie zabezpieczano.

Studnie z wodą są istotnym elementem takich zamków, jak Gniew, Kwidzyn czy Malbork. Przyciągają turystów, podnosząc atrakcyjność każdego zamku. Podobnie w miastach - studnie i wodozdroje są ważnymi punktami w przestrzeni miejskiej. Odbudowano m.in. studnię w Brodnicy, planuje się też odbudowę studni na Rynku Staromiejskim w Toruniu. Dekoracje studni stanowią często ważny przekaz ikonograficzny dotyczący przeszłości miasta. Nie ma żadnych przeszkód, by taki przekaz, dotyczący przeszłości zamku golubskiego umieścić na powierzchni studni zamkowej.

Wartością zamku golubskiego jest bez wątpienia jego bogata, wciąż żywa przeszłość. Wielokrotnie niszczony i odbudowywany trwał przez wieki, zapisując w swych murach niemal wszystkie style artystyczne. Gościł mistrzów zakonnych, książąt, królów i prezydentów. Odwiedzało go wiele sław ze świata polityki i kultury.

Studnia należy do okresu średniowiecznego i pozwoli wzbogacić poznanie tego okresu w życiu zamku. Tym bardziej, iż wkrótce realizowane będą wystawy związane m.in. z dawnym uzbrojeniem rycerskim. Bez wątpienia studnia będzie wzmacniać średniowieczny przekaz kulturowy i historyczny zamku.

Na okres średniowieczny nakłada się okres nowożytny, związany ze słynnym na całą Polskę pobytem Anny Wazy i Zygmunta III Wazy. Zamek nosi wiele śladów wyposażenia i zdobień pochodzących z okresu renesansu i baroku. Powinny być one rekonstruowane, by pokazać okres polski w dziejach zamku, który zmienił zamek w nowożytną, renesansową rezydencję o pałacowym charakterze. Przy planowaniu uwypuklenia tego okresu w życiu zamku należy brać także pod uwagę możliwość przynajmniej częściowej rekonstrukcji ogrodu włoskiego założonego w XVII wieku na południowym zboczu zamkowym.

Odbudowa zamku golubskiego po II wojnie światowej jest dla kultury wydarzeniem bardzo ważnym i trudnym do przecenienia. Zamek pozostawał w ruinie przez ponad sto lat, tracąc stopniowo na swym znaczeniu. Dopiero po wojnie podjęto się jego odbudowy, czyniąc z niego słynny na całą Europę ośrodek kultury, który przyczynił się, dzięki wysiłkowi Z. Kwiatkowskiego, do wskrzeszenia tradycji rycerskich. Tradycje te stały się nośnikiem wartości, które kultywuje coraz więcej młodych ludzi. Gdyby nie podjęto wysiłków odbudowy, zamek ten nigdy nie byłby tak cennym nośnikiem kultury polskiej. Tylko odbudowane w pełni pomieszczenia mogły stać się siedzibą ważnego centrum kulturotwórczego, wspominając m.in. słynne konkursy krasomówcze.

Pobliski zamek w Radzyniu Chełmińskim, nie odbudowany, pozostaje w ruinie, co w znacznym stopniu ogranicza rozwój nie tylko samego zamku, ale nie pozwala miastu brać większego udziału w życiu całego regionu.

Zamek w Golubiu nie może jednak poprzestać na tym etapie jego rekonstrukcji osiągniętym w latach powojennych. Pierwszy etap wsparł osiągnięcie pierwszego celu - ożywienia, a nawet stworzenia na nowo dawnego centrum administracyjnego i gospodarczego. Zahamował też wieloletni, a nawet wielowiekowy proces popadania budowli w ruinę. Zamek jednak czekają nowe wyzwania we współczesnej Europie. Nowoczesne ośrodki kulturalne muszą ciągle wzbogacać swoją ofertę nie tylko dla turystyki masowej, ale przede wszystkim kwalifikowanej. Odtworzenie studni jest jednym z takich elementów, bowiem zwiedzający będą mogli obserwować prace w warunkach zbliżonych do średniowiecznych - kopanie studni zamkowej! Nikt z żyjących nie brał, jak wiemy, udziału w takim wydarzeniu, nie zostało ono nawet opisane w źródłach, może więc na długo pozostać w pamięci jego uczestników.

Nie można też pominąć okazji pozyskania zabytkowego materiału z otworu studziennego oraz fotografii, które stworzą niezwykle ciekawą i oryginalną ekspozycję. W kategoriach symbolicznych otwarcie studni będzie momentem zamknięcia okresu odbudowy i otwarcia na przyszłość.

Zamek w Golubiu-Dobrzyniu ma przed sobą szansę zbudowania ważnego centrum kulturotwórczego nie tylko dla województwa kujawsko-pomorskiego, ale dla całego regionu. Kolejne zaawansowane projekty rekonstrukcyjne, przy wsparciu fachowców z wielu dziedzin, pozwolą na podniesienie jego atrakcyjności turystycznej.

            Projekt odsłonięcia, eksploracji i rekonstrukcji studni zamkowej zasługuje bez wątpienia na wsparcie finansowe instytucji europejskich.

Dr Piotr Birecki

Instytut Zabytkoznawstwa i Konserwatorstwa

UMK w Toruniu